فروش ویژه اسلایسر هندوانه

هم اکنون این محصول با 65 درصد تخفیف عرضه شده است

فقط 10000 تومان 

خرید اینترنتی

»

فضای انتقادی‌کشور مبهم شده است

در بعداز ظهر يك روز سرد زمستاني در دامنه كوه هاي برف خيز البرز و در مناطق شمالي تهران به منزلش رفتم. 

فضای انتقادی‌کشور مبهم شده است

در بعداز ظهر يك روز سرد زمستاني در دامنه كوه هاي برف خيز البرز و در مناطق شمالي تهران به منزلش رفتم. در منزل كه باز شد نخستين چيزي كه توجهم را جلب كرد قفسه هاي كتابي بود كه در راهروي منزل وجود داشت. وارد منزل شدم و از طبقه ها بالا رفتم. در تمام راهروها قفسه هاي بزرگ كتاب وجود داشت و من از روي پله ها و در ميان انبوهي از كتاب هاي مختلف ادامه مسير مي دادم. انبوه كتاب ها چنان ذهن من را درگير كرده بود كه دليل اصلي ورودم به منزل و سوال هايي كه در ذهن داشتم و از روزهاي قبل آماده كرده بودم را فراموش كرده بودم. استاد در اتاق خود و در طبقه آخر منزل منتظر من بود. وارد اتاق كه شدم با يك اتاق تو درتوي بزرگ مواجه شدم كه انبوهي از كتاب را در دل خود جاي داده بود.

باور ديدن اين همه كتاب در يك منزل مسكوني برايم غيرمنتظره بود. گفت وگو كه تمام شد به تنها چيزي كه فكر مي كردم اين بود كه استاد تمام عمر58ساله خود را وقف كسب علم و دانش و تربيت انسان هاي مفيد براي جامعه كرده است؛ انسان هايي كه هر كدامشان مي توانند گره هاي بزرگي از مشكلات مردم جامعه خود باز كنند. چه جايگاه بزرگي... چه خدمت عظيمي... در ادامه ماحصل گفت وگوي «آرمان» با دكتر حاتم قادري، استاد برجسته علوم سياسي ايران را از نظر مي گذرانيد.

 چرا در ايران انديشه انتقادي همواره به سياست گره خورده است؟آيا فقدان جامعه مدني پويا عامل اصلي اين مساله است يا اينكه روشنفكران همواره گمان مي كنند از راه سياست زودتر به مقصود خود مي رسند؟

من مانعي براي تاثيرگذاري هر دوي اين عوامل نمي بينم. دولت همواره در كشور ما قوي و قدرتمند بوده است. در صد سال گذشته هم كه از رانت نفت بهره مي برد، قدرتمند تر از گذشته شده است. از سوي ديگر احزاب در ايران هيچگاه به معناي واقعي خود شكل نگرفتند. به همين دليل طبيعي است كه سرنخ خيلي از مسائل به راحتي به دولت متصل شود.

روشنفكران هم دولت را عامل اصلي نابساماني ها مي دانند و هم مهم ترين اهرمي تلقي مي كنند كه به كمك آن مي توانند نابساماني ها را به سامان برسانند. در دهه هاي گذشته برخي از روشنفكران تلاش كردند با استفاده از دولت اهداف خود را پيش ببرند. در نتيجه به جاي تاكيد بر مساله «جامعه-دولت» به مساله«سياست- دولت» تاكيد مي كردند. در كنار اين بايد به روحيه «رمانيتك عصايانگر» كه در بين روشنفكران ما نقش پررنگي دارد نيز اشاره كنم. اين مساله بويژه درباره روشنفكران دهه چهل و پنجاه در ايران صادق است كه برخي حتي لقب «قهرمان اجتماعي» را نيز با خود يدك مي كشيدند.

اينگونه روشنفكران مهم ترين صحنه اي كه توانايي قدرت نمايي داشتند هنگامي بود كه به دولت حمله مي كردند. اين كارويژه قديمي دولت براي روشنفكران بوده است. ما به دليل كمبود فرصت براي بحث هاي انتقادي جدي در فضاي مدني به ناچار به دولت متوسل مي شويم. ضمن اينكه استعداد برخی روشنفكران ايراني براي تبديل شدن به «قهرمان» بيشتر است تا روشنفكري به عنوان يك رسالت و وظيفه. روشنفكران ايراني بيش از آنكه رسالت و استدلال برايشان در درجه اول اهميت قرار داشته باشد قهرمان بودن و قهرمان شدن در درجه اول اهميت قرار دارد. در نتيجه يكي از جنبه هاي قهرمان شدن حمله به دولت و حضور در فضاي سياسي است.

  در فضاي فكري و سياسي كشور برخي «شبه نقدها» و غرض ورزي هاي سياسي نام «نقد» به خود مي گيرد. چرا در ايران فضاي «شبه نقد» كه فضا را تاريك مي كند و بر اتفاقات سايه مي افكند به جاي «روشنفكري انتقادي» كه اتفاقا سبب روشن شدن فضا مي شود قرار گرفته است؟

«نقد» در همه جوامع يك چهره ابهام آميز دارد اما در ايران اين «ابهام» بيشتر است. جامعه ايراني واجد شرايطي است كه به جاي پارادايم فروريخته گذشته پارادايم مناسبي در آن شكل نگرفته است. در پارادايم گذشته فكري ايران به جاي «نقد» از «نصيحت» استفاده مي شد و بحث هاي تحليلي و جامعه شناختي به معناي واقعي وجود نداشت.

به مرور زمان اين پارادايم شروع به تغيير كرد، در عين حالي كه ما نتوانستيم جايگزين مناسبي براي پارادايم قبلي به وجود بياوريم. دليل اين مساله هم اين است كه ما در يك فضاي مبهم، شناور و چندپاره بين «سنت» و «مدرنيته» تلاش كرديم يك پارادايم جديد به وجود بياوريم. به همين دليل «نقد» در جامعه ما صورتي غيرشفاف و مبهم به خود گرفته است. «نقد» زماني روشن و شفاف است كه بتواند به راحتي در يك فضاي باز مطرح شود. به دليل مشخص نبودن پديده هاي اجتماعي، «نقد» در جامعه ما در يك فضاي مبهم ومه آلود شكل مي گيرد كه در برخي اوقات سبب گمراهي مي شود و از رسالت خود باز مي ماند.

  چرا «روشنفكري انتقادي» پس از مدتي به ابزاري در دست جريان هاي سياسي تبديل مي شود؟

اگر ما به «كارويژه» روشنفكران در جوامع غربي، جوامع كمونيستي و كشورهاي«جامانده» نگاه كنيم متوجه مي شويم كه هر كدام داراي ويژگي هاي مخصوص به خود است. در جوامع غربي هم پروژكتور و تريبون بسيار زياد است و هم جامعه از قدرت هاضمه بالايي برخوردار است. فضاي مدني جوامع غربي به شكلي است كه بسياري از مسائل و انتقادها را به راحتي مي توان مطرح كرد. روشنفكر غربي به زندان نمي رود. فضاي تربيتي اينگونه جوامع اجازه نمي دهد روشنفكران به زندان محكوم شوند.

با اين وجود روشنفكران در جوامع كمونيستي سابق و همچنين كشورهاي «جامانده» به دليل اينكه با «قدرت» ستيزه مي كنند و تحمل «قدرت» هم كم است و به شكل هاي مختلف «سركوب» مي شوند. از سوي ديگربرخي از روشنفكران گمان مي كنند تنها از طريق«قدرت» مي توانند جامعه را به سامان برسانند و به همين دليل احتمال اينكه جذب دستگاه حاكمه شوند زياد است. در ايران روشنفكران زيادي وجود داشتند كه براي اصلاحاتي كه در نظر داشتند از كانال دولت استفاده كردند. در دوران گذشته كه سطح سواد اجتماعي در ايران پايين بود برخي گمان مي كردند به عنوان مثال اگر وارد آموزش و پرورش شوند يا اينكه مديركل يكي از مراكز فرهنگي باشند مي توانند «ايده هاي روشنفكري» خود را در جامعه عملياتي كنند.

به عنوان مثال علي اصغر حكمت به عنوان يك روشنفكر به مقام وزارت مي رسد و تلاش مي كند در اين منصب به آرمان هاي روشنفكري خود جامه عمل بپوشاند. در نقطه مقابل كساني مانند دكتر تقي اراني وجود دارند كه عليه حكومت رضا شاه مبارزه مي كنند و حاضر نمي شوند در دستگاه سياسي حاكم هضم شوند. همين وضعيت در عصر پهلوي دوم هم وجود دارد. شخصي مانند خانلري در يك طرف قرار گرفته و در سوي ديگر روشنفكري مانند آل احمد حضور دارد. جامعه ايراني به دليل عدم توسعه يافتگي در ظرفيت ها و ناهمخواني عقلانيت روشنفكران با چالش هاي اجتماعي داراي مشكلاتي است. جامعه ما به شكلي است كه از وضعيت «پيشاعقلي مدرن» تا وضعيت «پساعقلي مدرن» در آن نماينده وجود دارد. طبيعي است كه تمام اين گروه هاي فكري شيوه و روش خاص خود را دنبال مي كنند.

  روشنفكري در قرن بيست ويكم با روشنفكر سنتي كه به نوعي بار توده ها را به دوش مي كشيد چه تفاوتي كرده است؟

در اين زمينه تغييرات نسبتا جدي صورت گرفته است. يكي از اين تغييرات مهم مفهوم جهاني سازي و حركت جوامع به سمت جهاني زندگي كردن بوده است. در شرايط فعلي برخي شركت ها و كمپاني هاي بزرگ كه سرمايه هاي عظيم جهاني را در اختيار دارند به نوعي ارباب جهان شناخته مي شوند. امروز نقش فضاي مجازي در زندگي بشر بسيار پررنگ شده در حالي كه در گذشته فضاي مجازي نقش اندكي را در زندگي بشر ايفا مي كرد. به همين دليل شركت هاي سرمايه سالار وفضاي مجازي نقشه جهان را تغيير داده اند. البته در برخي اهداف و رسالت ها هم تغييراتي به وجود آمده است.

اگر به دوران شريعتي و آل احمد در ايران و جهان باز گرديم كه روشنفكران نقش مهمي در تحولات اجتماعي ايفا مي كردند، متوجه مي شويم كه درآن دوران «چپ سياسي» و «چپ فرهنگي» پارادايم غالب فكري اغلب جوامع را تشكيل مي داد. در آن دوران چپ سياسي در كشورهاي آمريكاي لاتين، بخش هايي از آسيا و آفريقا وجود داشت كه در مبارزات شخصيت هایي همچون چه گوارا و فيدل كاسترو بروز پيدا كرده بود. در شرايط فعلي مفهوم «چپ» هم دستخوش دگرگوني هاي زيادي شده است. در ايران به دليل ضعف نهادهاي مدني نسبت به اروپا روشنفكران گمان مي كردند كه بايد سخنگوي توده ها باشند و يك تنه بار توده ها را به دوش بكشند. در دوران كنوني اما روشنفكران چنين مسئوليتي براي خود متصور نيستند.

  روشنفكري در شرايط فعلي به چه ميزان به مساله جهاني شدن اهميت مي دهد و به چه ميزان به مساله مليت و قوميت؟

امروزه اغلب كشور هاي«جامانده» نقش محوري در الگو سازي در زمينه هاي فرهنگي، اجتماعي و سياسي ندارند. بنده معتقدم به دلايل مختلف نبايد از عبارت«كشورهاي جهان سوم» درباره اينگونه كشور ها استفاده شود و عبارت«كشورهاي جامانده» مناسب تر است. در نتيجه روشنفكران اينگونه جوامع تفاوت هاي معناداري با روشنفكران كشورهاي اروپايي، آمريكاي شمالي و برخي كشورها مانند ژاپن دارند. روشنفكران كشورهاي جامانده در يك وضعيت دوگانه زيست مي كنند.

يعني علاوه براينكه بايد نسبت به وضعيت بومي و قوميتي خود شناخت داشته باشند، فضاي جامعه جهاني را نيز بايد به خوبي درك و تحليل كنند. جهاني سازي از سه جنبه براي روشنفكران داراي اهميت است. نخستين جنبه سرمايه سالاري و مصرف گرايي بيش اندازه است كه عمدتا توسط كارتل هاي بزرگ به وجود آمده است. به همين دليل تحليل و نقد دنياي سرمايه داري براي روشنفكران داراي اهميت است. جنبه دوم فضاي مجازي است كه امروزه نقش مهمي در زندگي اجتماعي بشر ايفا مي كند. فضاي مجازي باعث از بين رفتن بخش عمده اي از روابط رودررو و مستقيم بين افراد جامعه شده است. به همين دليل روشنفكران موظفند محاسن و معايب دنياي مجازي را تجزيه و تحليل كنند. جنبه سوم ساماندهي مسائل بومي روشنفكران مانند محيط زيست، مهاجرت و اقليت هاست. روشنفكران بايد در اين مسائل نيز دخالت كنند.

  روشنفكري در جامعه ايراني همواره با دو معضل اساسي كپي برداري از مباني فكري غربي و افتراق و تفرقه در بين روشنفكران روبه رو بوده است. روشنفكران ايراني اغلب همديگر را نفي مي كنند و از هم دوري مي كنند. چرا روشنفكران ايراني قادر نيستند به صورت عقلاني و فعال در يك گفتمان واحد شركت كنند؟

با اين دو نقدي كه شما مطرح كرديد موافق هستم. دليل اينكه بين روشنفكران ايراني تفرقه وجود دارد، بيشتر مربوط به شرايط گذار است كه كشورما در آن قرار گرفته است. شرايط گذار اجازه نمي دهد روشنفكران ايراني نقش تثبيت شده اي براي خود پيدا كنند. همچنين قرار گرفتن در شرايط گذار باعث مي شود اغلب روشنفكران از مباني فكري غربي تغذيه كنند. يكي از مهم ترين مشكلات روشنفكري ما اين است كه نسبت به سنت هاي جامعه خود وقوف و آگاهي لازم را ندارد. روشنفكر ما به نوعي «سنت گريز» هم است. يعني به خودش زحمت اين را نمي دهد كه بين عناصر سنت سره و ناسره ايجاد كند. به نظر من روشنفكر ايراني علاوه بر دو معضلي كه شما اشاره كرديد با يك مشكل مهم تر نيز مواجه شده است.

اين مشكل اين است كه روشنفكران ما ذوق «پروژكتور» يا «تريبون» زيادي از خود نشان مي دهند. البته اين مشكل مخصوص روشنفكري ايراني نيست، اما در ما شدت بيشتري دارد. روشنفكران ما بيش از اندازه علاقه به ديده شدن و شنيده شدن دارند. برخي از شغل هاي جامعه ما مانند هنرمندان و ورزشكاران هم علاقه به ديده شدن دارند، اما اين گروه ها به دليل اقتضاي شغلي نياز به ديده شدن پيدا مي كنند. ديده شدن و شنيده شدن روشنفكران بايد در يك چارچوب و قالب خاصي صورت بگيرد. مشكل اينجاست كه اغلب روشنفكران ما علاقه زيادي دارند به هر شكل ممكن ديده شوند. به همين دليل در برخي اوقات مواضع خود را تابعي از ديده شدن و شنيده شدن قرار مي دهند.

  چرا برخي روشنفكران ايراني بيش از اندازه از مردم فاصله مي گيرند؟ ما روشنفكراني چون علي شريعتي هم در جامعه خود داشتيم كه در بين توده هاي مردم حضور داشتند و اتفاقا هم تاثيرگذار بودند.

در همان زمان در بين برخي روشنفكران چپ اين اصطلاح رايج بود كه روشنفكران در جامعه مانند «ماهي در آب» هستند. برخي نيز درباره روشنفكران از لفظ «چريك» استفاده مي كردند. عموما روشنفكران متعهد «رسالت گرا» نيز چنين نقشي داشتند و مانند «ماهي در آب» در بين مردم حضور داشتند. من جزو كساني هستم كه اعتقاد ندارم روشنفكر الزاما بايد«چريك اجتماعي» باشد و با توده ها حتما رابطه خوبي برقرار كند.

منظور من اين نيست كه روشنفكر بايد با توده ها از سر تفقد و ترحم رفتار كند و برخورد مناسبي نداشته باشد. جامعه ما به دليل مغشوش بودن نقش روشنفكران با توده ها هنوز نتوانسته رابطه روشنفكران و توده ها را به خوبي تعريف و معنا كند. اگر گروه هاي اجتماعي در ايران نقش ها و وظايف خود را بهتر مي شناختند، نيازي نبود روشنفكران حتما با توده هاي مردم سرو كار داشته باشد. دكتر شريعتي معتقد بود برخي روشنفكران «انديشه» را توليد مي كنند، برخي «توزيع» مي كنند و عده اي «مصرف» مي كنند. طبيعي است كه روشنفكران نيز مي توانند در بين خود «رگه رگه» باشند.

برخي از روشنفكراني كه توليد «انديشه» مي كنند شايد نمي توانند «ايده »هاي خود را به مردم منتقل كنند، بنابراين از «روشنفكران ميانجي» براي اين كار استفاده مي كنند. بنده معتقدم اين مساله كه روشنفكران مانند «ماهي در آب» هستند و بايد در جامعه حضور مستمر داشته باشند، نياز به بازنگري و تجديد نظر دارد. ما هنگامي كه به غرب نگاه مي كنيم متوجه مي شويم احزاب اينگونه كشورها داراي «هاله هاي روشنفكري» خاص خود هم هستند. در ايران هم هنگامي كه «حزب توده»فعاليت مي كرد داراي هاله هاي روشنفكري خاص خود بود.

در آن زمان اغلب روشنفكران با حزب توده مراوده و رفت و آمد داشتند. اما از زماني كه احزاب نقش پررنگ خود را از دست داده اند و تحركات و تغييرات اجتماعي به سرعت اتفاق مي افتند، ما با يك وضعيت«هياتي» در جامعه روبه رو هستيم وهيچ گونه «هسته فكري» براي تاثير گذاري بر افكار عمومي وجود ندارد. اين «هسته فكري» است كه در مرحله اول ارتباط خود را با مردم برقرار مي كند. در كنار اين «هسته فكري» روشنفكران نيز مي توانند به فعاليت هاي خود در جامعه بپردازند. در صورتي كه اين «هسته هاي فكري» وجود نداشته باشد روشنفكران مجبور مي شوند به صورت «محفلي» مانند «كانون نويسندگان» فعاليت خود را دنبال كنند. نكته ديگر اينكه روشنفكران بيش از آنكه وضعيت «تيپيك» را نمايندگي كند، وضعيت فردي خود را نمايندگي مي كنند. اين وضعيت تا زماني كه به «پروژكتور خواهي» مبتلا نشود قابل قبول است.

«روشنفكران اصيل» در مرحله اول«فردگرا» هستند. «فردگرا» نه به اين معنا كه به جامعه تعلق خاطر نداشته باشند و نه به اين معنا كه با روشنفكران ديگر گفت وگو نمي كنند، بلكه به اين معنا كه احساس نمي كنند براي گروه هاي ديگر مرجعيت دارند. حتي لازم نمي بينند از مرجعيت روشنفكران ديگر تبعيت كنند. در نهايت خود اين روشنفكران هستند كه امور را مورد سنجش قرار مي دهند و اتخاذ موضع مي كنند. اين احتمال اما وجود دارد که مواضع برخي روشنفكران با عده ديگري از روشنفكران هماهنگي داشته باشد. در اين صورت به يك گروه«هم موضع» نسبت به يك مساله تبديل مي شوند. با اين وجود اين امري پسنديده است كه مسئوليت موضع گيري ها و بار موضع گيري ها بر دوش«فرد» روشنفكر قرار بگيرد.

  روشنفكري داراي چهار خصيصه«خودآگاهي»، «حقيقت جويي»، «وجدان جامعه خود و جامعه جهاني بودن» و از همه مهم تر«دگرانديشي» است. «دگرانديشي» چه رابطه اي با روشنفكري دارد؟ آيا «دگرانديشي» سبب نمي شود «روشنفكر» برخلاف آموزه هاي جامعه خود حركت كند؟

به عقيده من بايد بين كارويژه هاي روشنفكري تفاوت قائل شويم. من با نظر شما موافق هستم كه«دگر انديشي» هم در درون قاعده روشنفكري نهفته است. با اين حال «دگرانديشي» ممكن است نسبت به شرايط و وضعيت هايي كه وجود دارد «رقيق» باشد يا «غلظت» داشته باشد. اگر علي اصغر حكمت را نوعي روشنفكر در نظر بگيريم بايد وي را«دگر انديش» نيز بدانيم، چراكه برخلاف عقايد جامعه خود حركت مي كند.

حكمت نسبت به دستگاه حكومت «دگر انديش» نيست، چون فكر مي كند دستگاه حكومت مي تواند به وي در پياده كردن افكارش كمك كند. برخي اما «دگرانديش» هستند تا بتوانند با دستگاه حكومتي ستيز و مبارزه كنند تا از سنت هاي جامعه پاسداري كنند. «دگرانديشي» مساله اي نيست كه يك وضعيت قطعي و مشخص داشته باشد. «دگرانديشي» نسبت به موقعيت روشنفكري معنا پيدا مي كند. شما مي توانيد «روشنفكر ديني» باشيد و در عين حالي كه از سنت هاي ديني دفاع مي كنيد سعي كنيد«خوانش» جديدي نيز از آن ارائه دهيد. بنابراين «دگرانديشي» نسبت به محيطي كه در آن قرار گرفته است معنا و مفهوم پيدا مي كند. با اين وجود « روشنفكر» درهر كجا ايستاده، نسبت به مواضع پيرامونش داراي نوعي «مرزبندي» است كه از اين«مرزبندي» مي توان به عنوان«دگر انديشي» هم نام برد.

من با چهار خصلتي كه شما براي«روشنفكري» نام برديد در مجموع موافق هستم، اما معتقدم اين چهار خصوصيت روشنفكر را در يك فضاي آرماني قرار مي دهد. روشنفكري خصوصيات خاص خود را دارد و بويژه گرايش هاي «تريبوني» مي تواند مهم ترين «آفت» روشنفكري تلقي شود. نبايد فضاي روشنفكري را به يك فضاي «متعالي» محدود كنيم. «روشنفكران» چه از نظر مسئوليتشان نسبت به مردم و «شهامتي» كه به خرج مي دهند و چه از نظر«تعقل» و «دگرانديشي» كه در خود نهفته دارند، تافته اي جدابافته هستند.

اگر روشنفكران را به چهار خصوصيت متعالي عنوان شده محدود كنيم ممكن است ارتباط خود را با جامعه از دست بدهند و به«برج عاج نشين» تبديل شوند. كساني كه در اين فضا تعريف شدند در نهايت جان خود را براي اين آرمان ها از دست خواهند داد. به همين دليل بايد روشنفكران را جزئي از جامعه در نظر گرفت كه داراي ويژگي هاي متمايزي نسبت به توده ها هستند. روشنفكران محدودي هستند كه به آرمان هايي كه شما عنوان كرديد نزديك مي شوند. به همين دليل نمي توانيم درباره افرادي محدود، حكم كلي اطلاق كنيم.

  چرا شما همواره تلاش كرده ايد فاصله خود را با جامعه حفظ كنيد؟ اين نوعي ناه مذات پنداري با جامعه تلقي نمي شود؟ به هر حال روشنفكران براي تاثيرگذاري بر جامعه بايد از يك رابطه منطقي با توده ها برخوردار باشند.

 همه روشنفكران را نمي توان در يك«تيپ» دسته بندي كرد. دكتر شريعتي يك خاطره در اين زمينه درباره جلال آل احمد عنوان مي كند. گويا هنگامي كه آل احمد به مشهد سفر مي كند يك نفر به وي نزديك مي شود و مي گويد«عمو پالتوت را مي فروشي؟»يعني تا به اين اندازه رفتار آل احمد ساده و شبيه مردم بوده كه آن شخص مثل يك فرد عادي با آل احمد رفتار كرده است. تيپ  هايي مانند آل احمد روشنفكراني هستند كه قادرند در نقطه تلاقي قرار بگيرند و گروه هاي روشنفكري را به هم مرتبط كنند. اما اين افراد تنها گونه هايي از روشنفكري هستند.

ما نبايد فكر كنيم همه روشنفكران بايد در ميان مردم باشند و رسالت خود را انجام بدهند. برخي از روشنفكران توليد انديشه مي كنند اما قادر نيستند انديشه خود را در جامعه توزيع كنند. به همين دليل به «روشنفكران ميانجي» نيازمند هستند. برخي از روشنفكران به دليل خصوصيات اخلاقي خود نمي توانند انسان هاي «محفلي» باشند و زياد در محافل حضور داشته باشند. البته خيلي از روشنفكران انسان هايي محفلي بوده اند. منظور من از «محفلي» حتما هم توده هاي مردم نيست، بلكه شامل محفل هاي نويسندگي، شاعري و روشنفكري هم مي شود كه داراي محاسن و معايب خاص خود است. بنده داراي خصوصيات«محفلي» نيستم و اگر بخواهم دست به اين كار بزنم بيشتر حالت تصنعي به خود مي گيرد.

اگر چنين اتفاقي بيفتد نوعي تكليف به من القا مي شود كه مورد پسند و خوشايند خودم نيست. برخي از روشنفكران بايد از يك«شور فاصله» هم برخوردار باشند. البته اين فاصله الزاما «سرشتي» نيست و بلكه مي تواند «تربيتي» باشد. تعبير«شور فاصله» متعلق به نيچه است كه بنده به كار مي برم. سرشتي و تربيتي از اين نظر كه روشنفكران بايد افق هاي هاي آينده را حفظ و ديده باني كنند تا ديگران با نگاه به اين افق ها بتوانند مسير خود را مشخص كنند.

  «سرشتي» و «تربيتي» چه تفاوتي با هم دارد؟

 برخي از روشنفكران داراي«سرشت» روشنفكري هستند. اينگونه افراد در هر جامعه و صورت بندي اجتماعي كه قرار بگيرند از خود كنش ها و واكنش هاي روشنفكري بروز مي دهند. من معتقدم تيپ هايي مانند شريعتي و آل احمد جز اين دسته از روشنفكران محسوب مي شوند. با اين وجود برخي افراد، «روشنفكران تربيتي» هستند.

اين افراد به دليل ورود به دانشگاه يا محفلي كه درآن قرار مي گيرند به اين سمت گرايش پيدا مي كنند. گويي روشنفكري متعلق به آنها نيست اما قرار است كم كم در حلقه روشنفكري قرار بگيرند. انگار روشنفكري يك لباس است كه آنها قرار است آن را به تن كنند. به همين دليل«شور فاصله» برخي روشنفكران به صورت سرشتي است و «ادا و اطوار» با خود به همراه ندارد. اما برخي به صورت تربيتي گمان مي كنند بايد به عنوان يك روشنفكر از مردم فاصله بگيرند و نگاه مثبت و عميقي نسبت به جامعه خود ندارند. البته اين گروه دغدغه مند هستند. براي اين گروه از روشنفكران ايجاد فاصله و متمايز بودن نسبت به جامعه داراي اهميت است.

در كنار اين دو گروه يك گونه روشنفكران ديگر هم«شور فاصله» دارند. اين گروه سوم«روشنفكران نمايشي» هستند. براي اين گروه سوم«ادا و اطوار»هاي روشنفكري از همه چيز مهم تر است و همواره تلاش مي كنند به عنوان يك «نمايشگر» در عرصه فكري حضور داشته باشند. در نتيجه از نظر من روشنفكران به سه گروه«سرشتي»، «تربيتي» و «نمايشي» تقسيم بندي مي شوند. اينكه بنده كمتر در محافل حاضر مي شوم به دليل خلقيات و علايق شخصي ام است. فكر مي كنم اگر زياد در محافل حاضر شوم زياد خوب از آب در نيايد.

 چرا فضاي فكري جامعه روشنفكري ما همواره در يك حالت«برزخي» بين سنت و مدرنيته باقي مانده است و هنوز تكليف سنت و مدرنيته در ايران روشن نشده است. اين در حالي است كه روشنفكران سنتي به مرور زمان به دامن «ايدئولوژي» مي غلتند و روشنفكران مدرن ناچار مي شوند در مقابل برخي از آموزه هاي جامعه خود بايستند. حتي برخي با ناديده گرفتن اين دو پارادايم تلقي «پست مدرنيستي» از خود دارند. به همين دليل فضاي فكري ايران به «آش شله قلم كاري» مي ماند كه« مو را از ماست كشيدن» در آن بسيار دشوار شده است. دليل اينكه ما هنوز نتوانسته ايم در اين زمينه به يك جمع بندي منطقي برسيم چيست؟

بحث سنت و مدرنيته در ايران به نظر من «مجادله اول» است. هنگامي كه از سنت و مدرنيته سخن مي گوييم به معناي اين نيست كه آيا ما سنتي يا متجدد شده ايم. ما در برخي زمينه ها سنت داريم و در برخي زمينه ها نداريم. همچنين در برخي زمينه ها داراي زمينه هاي مدرن هستيم و در برخي زمينه ها اين چنين نيست. در جامعه ما برخي از روشنفكران طرفدار سنت هستند و در مقابل برخي نيز روش هاي مدرن زندگي را مي پسندند.

با اين وجود جدال سنت و مدرنيته بايد در «فرديت» افراد جامعه اتفاق بيفتد، نه در جدال بين روشنفكران طرفدار سنت و طرفدار مدرنيته. بخشي از كنش و واكنش هاي روشنفكري مي تواند سنتي و بخش ديگر مي تواند مدرن باشد. همچنين برخي از كنش و واكنش ها مي تواند نوعي «تلفيق» و «آشتي» بين سنت و تجدد باشد. ما تا زماني كه نتوانيم مشخص كنيم كدام يك از مولفه هاي سنت و كدام مولفه هاي مدرن براي زندگي اجتماعي ما مفيد است همواره با نوعي «آشفتگي» همراه خواهيم بود. آشفتگي و جنگ بين سنت و تجدد فقط در بين رگه هاي روشنفكري نيست، بلكه ممكن است اين جدال و آشفتگي در درون يك روشنفكر هم وجود داشته باشد. شما به نكته خوبي در صحبت هاي خود اشاره كرديد و عنوان كرديد روشنفكران سنتي به مرور زمان به دامن «ايدئولوژي» مي غلتند و «ايدئولوژي زده» مي شوند.

من هم با شما موافق هستم، اما معتقدم همواره به اين شكل نيست. برخي از روشنفكران سنتي مجبور مي شوند به ايدئولوژي نزديك نشوند. اين عده گمان مي كنند اگر سنت با قدرت درآميخته شود به سنت ضربه وارد مي شود. برخي از روشنفكران سنتي هم قصد دارند با قدرت حكومت، سنت هاي جامعه را حفظ كنند. به عنوان مثال در روسيه درباره برخي از روشنفكران از لفظ«آپاراتچي» استفاده مي كردند، چرا كه معتقد بودند اين عده از طريق نهادهاي قدرت درصدد حفظ سنت هاي جامعه خود هستند.

 برخي از خصوصيات روانشناسي و جامعه شناختي ايرانيان مانند غالب بودن فرهنگ شفاهي و روزمره بر جنبه هاي عقلاني، «تنبلي اجتماعي» و همچنين فرهنگ «تملق» و «چاپلوسي» باعث شده روشنفكر ايراني همواره از وظايف اصلي خود نسبت به جوامع غربي دور شود. روانشناسي فردي روشنفكر ايراني چه تاثيري در وظايف اجتماعي آن گذاشته است؟

ما بايد در مرحله اول آفت هاي اخلاقي فردي و اجتماعي خود را با غرب مشخص كنيم. جامعه غربي هم اكنون از مرحله « درهم آميختگي» بيرون آمده است. در جوامع غربي تخصص گرايي وجود دارد و مرزبندي ها بين فنون و مشاغل مشخص و قابل تشخيص است. من با برخي از صحبت هاي شما موافقم.

يعني برخي از آفت هاي اخلاقي جامعه ما، شامل حال روشنفكران هم مي شود. ما نبايد روشنفكران را«قديس» گونه نشان بدهيم، چرا كه ممكن است خطرناك باشد. ما بايد سه حلقه را درباره وضعيت روانكاوانه روشنفكري در نظر بگيريم. يك حلقه بخشي از فضاي گسترده جامعه را نمايندگي مي كنند، حلقه ديگر فضاي روشنفكري را نمايندگي مي كنند و معدود انسان هايي هم هستند كه به توانايي هاي شخصي خود توجه مي كنند. به عنوان مثال روحيات و خلقيات جلال آل احمد مي تواند مشابه طيف وسيعي از ايرانيان باشد. البته برخي از اين عناصر «مثبت» و برخي «منفي» هستند. در حلقه دوم، آل احمد بين خود و روشنفكران و فضاي فكري جامعه ارتباط برقرارمي كند. حلقه سوم اما مبتني بر توانايي هاي فردي و خاص جلال آل احمد است.

به همين دليل حتما نبايد روشنفكري يك نقد عقلاني، اجتماعي، فرهنگي و سياسي را نمايندگي كند، بلكه خود هم نمودي از اين سه حلقه رواني محسوب مي شود. همين عوامل هم به جنبه هاي عقلاني وظايف روشنفكري «هيجان» و «شور» مي دهد. بنده معتقدم همه روشنفكران از اين سه حلقه روانكاوانه برخوردار نيستند. به عنوان نمونه «روشنفكر نمايان»حائز اين خصوصيات نيستند، چرا كه جز اصالت وجودي آنها نيست. روشنفكران ميانجي و توزيع كننده هم فاقد حلقه سوم هستند. اين در حالي است كه حلقه سوم در روشنفكران توليد كننده برجسته تر است و به نوعي نمك وجودي اين گروه تلقي مي شود.

 اخبار سیاسی  -  ارمان 

 

جدید ترین مطالب سایت