فروش ویژه اسلایسر هندوانه

هم اکنون این محصول با 65 درصد تخفیف عرضه شده است

فقط 10000 تومان 

خرید اینترنتی

»

آینده‌ای درخشان برای سیدحسن خمینی

پس از انتشار گفت وگوی حجت الاسلام دعایی با هفته نامه صدا، آقای جاوید قربان اوغلی از دیپلمات های باسابقه کشورمان توضیحاتی درباره مطالب مطرح شده در آن گفت وگو مرقوم کردند. بعد از مشورت با حجت الاسلام دعایی بنا بر این شد که توضیحات آقای قربان اوغلی به همراه متن کامل گفت وگو که توسط آقای دعایی در اختیار «شرق» قرار گرفته، هم زمان منتشر شود. آنچه در پی می آید گفت وگوی مذکور و توضیح جاوید قربان اوغلی در این باره است:

آینده‌ای درخشان برای سیدحسن خمینی

پس از انتشار گفت وگوی حجت الاسلام دعایی با هفته نامه صدا، آقای جاوید قربان اوغلی از دیپلمات های باسابقه کشورمان توضیحاتی درباره مطالب مطرح شده در آن گفت وگو مرقوم کردند. بعد از مشورت با حجت الاسلام دعایی بنا بر این شد که توضیحات آقای قربان اوغلی به همراه متن کامل گفت وگو که توسط آقای دعایی در اختیار «شرق» قرار گرفته، هم زمان منتشر شود. آنچه در پی می آید گفت وگوی مذکور و توضیح جاوید قربان اوغلی در این باره است:

سیدمحمود دعایی در سال ١٣٤٦ پس از اینکه تحت تعقیب حکومت پهلوی قرار گرفت، مخفیانه به عراق رفت و به اجبار در آنجا سکونت گزید. در آن ایام که امام خمینی به عراق تبعید شده بود، دعایی نیز از دوستان و همراهان امام و سیدمصطفی خمینی بود و در کنار امام و فرزندش در مبارزه و مباحثه حضور داشت. ارتباط او با این خانواده تا حدی بود که وقتی سیدمصطفی خمینی پس از استفاده از موج رادیویی رادیو بغداد، تصمیم گرفت رادیوی مستقلی به نام صدای روحانیت مبارز ایران ایجاد کند، او را به عنوان گوینده انتخاب کرد.

خانه سیدمحمود دعایی در نجف در صدمتری خانه سیدمصطفی خمینی قرار داشت. در روز درگذشت این فرزند امام خمینی، او که برای تهیه نان از خانه بیرون رفته بود، با فریادهای مستخدم خانه سیدمصطفی خمینی، متوجه واقعه شد و از اولین کسانی بود که پیکر بی جان او را که پشت میز مطالعه اش افتاده بود، دید و در تشییع و عزاداری در تبعید، در کنار خانواده امام خمینی و فرزند دیگر امام، سیداحمد خمینی، بود. پس از آن نیز او در کنار امام خمینی و فرزندش بود، مبارزه را تا پیروزی انقلاب ادامه داد و بعد از انقلاب هم ضمن برعهده گرفتن مسئولیت های گوناگون، یار و همراه امام خمینی و فرزندانش باقی ماند. دعایی در حال حاضر نیز ارتباط نزدیکی با سیدحسن خمینی، فرزند سیداحمد خمینی، دارد.

سیدحسن خمینی در مراسمی که اخیرا با حضور بیت امام خمینی برای بزرگداشت سیدمحمود دعایی برگزار شد، درباره او گفت: «تفاوت خوبی های جناب آقای دعایی با سایرین در این نکته است که خوبی های او هیچ وقت شنیده نشد، اما احساس شد». و او را یک انقلابی توصیف کرد که «بیش از هر کسی انقلابی بود، اما انقلاب سکان و پلکان شخصی او نشده است، درحالی که بی تردید هرکس جای دعایی با این سابقه بود ادعاهای فراوانی داشت؛ اما دعایی بی ادعا زندگی کرده است». هم زمان با سال روز ارتحال امام خمینی، در دفتر کار سیدمحمود دعایی در مؤسسه اطلاعات، با او به گفت وگو نشستیم. او هنگام سخن گفتن از فرزندان امام خمینی می گوید: «من به دلیل اعتقادی که به باطن پاک امام و به خلوص راه امام(ره) دارم، معتقدم یکی از تفضلات الهی برای امام این بود که یادگاران عزیز و ارجمندی را برای ایشان پدید آورد».

 به نظر شما بارزترین و مهم ترین ویژگی خانواده سیاسی امام خمینی که فصل مشترک همه افراد این خانواده است، چیست؟

 ابتدا از همسر امام شروع می کنیم؛ زمانی که امام به خواستگاری ایشان رفتند، ایشان از معدود تحصیل کرده هایی بودند که در خانواده یک روحانی تحصیلات جدید داشتند. ایشان تحصیلات دبیرستانی داشتند، با زبان فرانسه آشنا بودند و به نوعی عضو جامعه فرهیخته و روشنفکر عصر خودشان بودند، البته با پایبندی به تقیدات آرمانی و مذهبی، چون از یک خانواده روحانی بودند، اما به هرحال، شرایط آزادی داشتند و خیلی راحت می توانستند آنچه را به آن علاقه دارند، پیگیری کنند و در زندگی با امام هم شرایطی برای ایشان پیش آمد که ایشان تقریبا باوجود پیش بینی هایی که داشت، درباره اینکه مثلا در زندگی با یک روحانی و شخصیت حوزه ای ممکن است تقیدات و محدودیت هایی باشد، از آزادی کامل برخوردار بود و احترام ویژه ای داشت.

امام هیچ گاه به ایشان فرمانی نمی داد و امری را به ایشان تحمیل نمی کرد و ایشان از هرگونه پیگیری در امر تحقیق و مطالعه منعی نداشت. در دورانی که ایشان زندگی امام را اداره می کردند، اوقات شان طوری تقسیم شده بود که بخشی از آن به مطالعه و تحقیق مربوط می شد. در انتخاب آثار برای مطالعه هم منعی نداشتند و حتی معروف بود که رمان ها و داستان های روز را هم می خوانند؛ هم خود امام می خواندند و هم همسرشان. به طور کلی زندگی شیرینی داشتند. در پرتو همین زندگی هم بود که فرزندان خوبی را پروراندند. صبیه های امام تحصیلات متناسب خودشان را داشتند و آقازاده های امام، مرحوم حاج آقامصطفی و مرحوم حاج احمدآقا، نیز تحصیلات دل خواه خودشان را داشتند. یعنی چیزی به آنها تحمیل نشده بود. مرحوم حاج آقامصطفی شخصا راه پدرش را انتخاب کرده بود، در همان مسیر هم حرکت می کرد و از آزادی کاملی هم برخوردار بود.

 مرحوم حاج احمدآقا هم در دوران دبیرستان برای فعالیت های اجتماعی ای که آن ایام متداول بود،  هیچ منع و محدودیتی نداشت. بخشی از فعالیت های جنبی او حضور در تیم ها و تشکل های ورزشی زمان خودش بود. حاج احمدآقا به عنوان یکی از برجسته ترین فوتبالیست ها و دونده های قم معروف بود. در مسابقات دوومیدانی و دو سرعت حضور داشت و کاپیتان تیم دبیرستان های قم بود. بعد از اتمام دوران دبیرستان، امام او را در انتخاب راه مخیر کردند. هزینه زندگی حاج احمدآقا را امام تأمین می کردند؛ هزینه های او یا از درآمدهای شخصی ای که ممکن بود امام داشته باشند، تأمین می شد که البته خیلی محدود بود یا از محل وجوهات شرعی که امام در اختیار داشتند و می توانستند صرف هزینه های شخصی خودشان کنند.

وقتی حاج احمدآقا دیپلم گرفت، امام در نجف در تبعید بودند. ابتدا توسط دامادشان، مرحوم آقای اشراقی، و بعد مسئول دفترشان، به حاج احمدآقا پیغام دادند که شما به سن و مرحله ای از دانش و سواد رسیده ای که می توانی راه خودت را در زندگی انتخاب کنی، اگر آمادگی داشتی طلبه شوی و به عنوان عنصری در حوزه علمیه مشغول تحصیل شوی. من می توانم از وجوهات شرعی هزینه زندگی تو را تأمین کنم، چون در مسیر فعالیت های حوزه ای قرار گرفته ای، اما اگر تمایل نداشتی، راه دیگری را انتخاب کن؛ می توانی کارمند شوی یا شغل دیگری را انتخاب کنی. مرحوم حاج احمدآقا هم به دنبال این آزادی ای که به او داده شده بود، راه خودش را انتخاب کرد و به مسیر پدر و برادر پیوست.

 صبیه های امام هم در انتخاب همسر آزاد بودند؛ وقتی کسی به خواستگاری یکی از آنها می آمد، امام این موضوع را که فردی با این مشخصات آمده است، طرح می کردند و می گفتند نظر شما ملاک است، اگر تمایل دارید، می توانید انتخاب کنید. آنها هم بعد از تحقیقاتی که می کردند، شخصا راه شان را انتخاب می کردند و چیزی به آنها تحمیل نمی شد. باوجود حرمتی که خانواده امام داشتند و معمولا افراد بیگانه و نامحرم کمتر با آنها در تماس بودند و از نوعی رعایت منطقی و حساب شده شرعی پیروی می کردند، به دلایلی اتفاقی افتاد که من ساعاتی با برخی از صبیه های امام هم صحبت شوم. ماجرا از این قرار بود که بعد از شهادت حاج آقامصطفی، همسر امام در عراق تنها و داغ دیده بودند و ضرورت داشت مونسی در کنارشان باشد. امام پیشنهاد داده بودند که یکی از صبیه های شان بیاید و در کنار مادر باشد.

یکی از صبیه های امام، که همسر مرحوم آقای اعرابی - از بازاری ها و روحانی زاده های معروف، متدین و اصیل قم- بود، به عراق آمده بود و بنا بود از نجف سفری به لبنان یا دمشق داشته باشد؛ چون صبیه ایشان، تنها فرزندشان که عروس مرحوم آیت الله سلطانی بود، به اتفاق همسرش در دانشگاه بیروت تحصیل می کرد. بنا بود من صبیه امام را به صبیه شان ملحق کنم. امام امر فرمودند من همراه صبیه شان به لبنان و سوریه بروم، ایشان را به فرزندشان متصل کنم و برگردم. این همراهی توفیقی بود که ما باهم صحبت هایی داشته باشیم. در آن صحبت ها من احساس کردم ایشان چقدر اهل مطالعه و روشنفکر است. در آن دوره که تازه مرحوم شریعتی فعالیت های تبلیغی خود را آغاز کرده بود، واکنش هایی در مجامع سنتی ایجاد شده بود؛ برخی از روحانیون و برخی مراکز سنتی مذهبی نوآوری های مرحوم شریعتی را برنمی تابیدند و عکس العمل ها، واکنش ها و انتقاداتی نسبت به آرای او داشتند.

همین جا بگویم که خود حضرت امام تمامی آثار مرحوم شریعتی را مطالعه کرده بودند و یک دید واقع بینانه نسبت به او داشتند. اگر هم نقدی داشتند، نقدی بود که خود دکتر قبول داشت و به دنبال همان پذیرش نقد بود که پذیرفته بود در بعضی آرا و اندیشه هایی که ارائه کرده بود، تجدیدنظر کند و بزرگانی را هم برای نظردهی و راهنمایی تعیین کرده بود. به هرحال، خود امام مخالف مرحوم شریعتی به حساب نمی آمدند و درعین حال سعی می کردند تحفظی داشته باشند، اما به عکس، مرحوم حاج آقامصطفی تحت تأثیر القائات محافل سنتی، برخورد متفاوتی داشتند و ما نگران بودیم. من در آن صحبت ها دیدم که این صبیه حضرت امام، خواهر حاج آقامصطفی، متأسف بود که چرا داداش از مطالعات روز فاصله گرفته است و معلوماتش به روز نیست.

  یعنی مرحوم سیدمصطفی آثار مرحوم شریعتی را مطالعه نکرده بود و مخالفت داشت؟

بله، ایشان مطالعه نکرده بود. من دیدم که خود صبیه امام اهل مطالعه و تحقیق بود و تمامی آثار را مطالعه کرده و پیگیر بود. نوعی سمپاتی و علاقه داشت. به هرحال این امر نشان دهنده یک فضای باز و آزاد در زندگی خانواده امام بود. یک دختر ایشان می توانست در این حد مطالعات به روزی داشته باشد، یک پسرشان می توانست طور دیگری فکر کند و یک فرزندشان هم می توانست مثل مرحوم حاج احمدآقا باشد که روابط صمیمانه و خوبی با جامعه روشنفکری ایجاد کرد؛ با مرحوم آل احمد، مرحوم شریعتی، بزرگان دیگر و کانون های فعال روشنفکری که در آن ایام حضور داشتند، در تماس بود. من تصور می کنم با این توضیحات، شما پاسخ سؤال خود را گرفته باشید.

  منظور شما این است که وجه مشترک همه افراد این خانواده این بوده که هر کدام مسیرشان را با آزادی و اختیار خودشان انتخاب می کردند؟

بله. هیچ چیزی بر آنها تحمیل نمی شد.

  حاج آقامصطفی در کنار امام چه نقشی داشت؟ آیا فعالیت هایش تنها در کنار امام و حمایت از ایشان بود یا علاوه بر این، خودش هم به صورت مستقل منشأ اثر بود؟

 مرحوم حاج آقا مصطفی استعداد فوق العاده درخشانی داشت. کسی بود که در سنین نوجوانی به درجات عالی علمی حوزوی رسیده بود. در حالی که دروس بالا را می خواند، تدریس می کرد؛ هم مدرس بود و هم متدرس؛ هم تحصیل می کرد و هم تدریس. شرایط بسیار ایده آلی هم برایش فراهم شد که بهترین بهره ها را از محضر پدرش برد. در شرایطی که در ترکیه در تبعید و فقط با پدر بود، بهره گیری های فراوانی از محضر پدر در مباحثه با ایشان و تحصیل در محضر پدر برد. در آنجا آنچه را تا آن زمان خوانده بود، بازخوانی و مجددا بر پدر عرضه کرد.

بعد هم که به نجف آمدند، این توفیق را داشت که هم از محضر پدر در درس عمومی استفاده می کرد و هم مطالعات شخصی داشت، خودش هم در حد یک مجتهد جامع الشرایط به الزامات اجتهاد خود عمل می کرد و آن تدریس درس خارج فقه و اصول بود. ایشان یک مدرس برجسته بود. در کنار اینها کار تفسیر هم انجام می داد. من به خاطر دارم که به مناسبتی من تفسیر «پرتوی از قرآن» مرحوم طالقانی را به محضر امام بردم. ایشان وقتی این تفسیر را خواندند، خیلی تحت تأثیر بینش و نوع برداشت مرحوم آقای طالقانی قرار گرفتند و به من توصیه کردند این تفسیر را در اختیار حاج آقامصطفی قرار دهم؛ چون حاج آقامصطفی روی تفسیر کار می کند و این تفسیر می تواند راهنمای او باشد و به شیوه تحقیق او کمک کند. البته بعدا علاقه مندان  ایشان آثارشان را چاپ کردند که آثار قابل عرضه ای هم هستند.

بااین حال، حاج آقامصطفی مطالعات روز را در آن حد نداشت و کتاب های جدیدی را که از ایران می آمد و حتی روزنامه هایی را که از ایران می آمد، مطالعه نمی کرد به این دلیل که بر اثر درگیر شدنجدی در مباحث حوزوی و مطالعات و تحقیقات خودش، فراغتی برای این کار نداشت. به همین دلیل هم از برخی نوآوری هایی که در آن ایام بود، فاصله داشت. من یک بار در مراجعه ای به عنوان گله به ایشان گفتم امام وقتی در سنین نوجوانی شان بودند، کتاب هایی می نوشتند که خوراک روشنفکران روز بود؛ «کشف الاسرار» را می نوشتند و به شبهات روز پاسخ می دادند، کاش شما هم این فراغت را می داشتید و با مطالعه آثاری که الان عرضه می شود، نیازهای روز جامعه ما را بررسی می کردید. ایشان گفتند اشتغالاتم اجازه نمی دهد، باشد برای فرصت های آینده. یقینا اگر این فرصت برایشان پیش می آمد، ایشان هم مثل اخوی شان، حاج احمدآقا، در مسیر این نوآوری ها قرار می گرفتند.

حاج آقامصطفی یکی از چهره های برجسته درس پدر بود. درس امام در نجف با دروس متداول خارج که در نجف بود تفاوت داشت. معمولا مراجع برجسته نجف هنگام تدریس درس خارج، کمتر اجازه می دادند مستشکلی اشکال بگیرد، به عکس امام که وقتی درس شان را شروع کردند، اول احساس کردند کسی اشکال نمی گیرد، فرمودند ما روضه نمی خوانیم، آمده ایم مباحثه کنیم، قوامِ یک مباحثه به طرح سؤال و اشکال است و من از اشکال استقبال می کنم. به دنبال این تأکید بود که علاقه مندان تشویق شدند که با ایشان در مباحث علمی درگیر بحث شوند. جمع برجسته ای به عنوان مستشکلین درس امام مطرح شدند که از علمای مطرح نجف و فضلا و برجستگان مدرسین نجف بودند و در دانشِ بالا شهره بودند. یکی از آنها مرحوم آقاسیدعباس خاتم بود که از اصحاب استفتای امام شد، دیگری آقای آیت الله کریمی مازندرانی بود که الان در قم هستند، آقای اشرفی شاهرودی و مرحوم آقای قدیری بودند، آقای سیدمحمود شاهرودی که رئیس قوه قضائیه شد، مستشکلین دیگری هم بودند و پیشاپیش و سرآمد همه اینها، مرحوم حاج آقامصطفی بود که در درس پدر درگیر می شد و جدی هم مباحثه می کرد.

گاهی امام تعابیری می کردند که نشان می داد ایشان به علمیت فرزندشان اعتقاد دارند. مثلا در پاسخ به سؤالی که حاج آقامصطفی می پرسید، امام بعد از توضیح، می فرمودند مصطفی، از تو بعید است؛ یعنی تو باسوادی و مبانی را می دانی و نباید این حرف را بزنی. این نشان دهنده برداشتی بود که امام نسبت به حاج آقامصطفی داشت. در تعبیری هم که امام بعد از شهادت مرحوم حاج آقامصطفی کردند که «مصطفی امید آینده اسلام بود»، خیلی حرف هست. امام کسی را امید آینده اسلام می داند که از هر جهت سرآمد باشد؛ هم از نظر تقوا، هم از نظر دانش و هم از نظر صلاحیت های اجتماعی و اخلاقی که باید وجود داشته باشد. مرحوم حاج آقامصطفی در این حد از کمالات بود.

  فعالیت های ایشان در امر مبارزه علاوه بر پشتیبانی از امام، به چه صورت بود؟

 در امر مبارزه و در امر نهضت طبیعتا ایشان به راه پدر معتقد بود و بدون اجازه و مصلحت پدر اقدامی نمی کرد. البته ممکن بود در بعضی اقدامات مقدمتا از امام اجازه نگیرد، به امام اطلاع ندهد و درباره امری شخصا اقدام کند که البته آن هم به دلیل تشخیصی بود که داشت؛ چون به هر حال خود ایشان عنصر باصلاحیت و صاحب نظری بود که می توانست تصمیمی بگیرد. اما آن تصمیم را طوری انتخاب می کرد که مطمئن باشد در راه و سلیقه و خط مشی پدر خدشه ای وارد نمی کند. نمونه اش تصمیم گیری برای استفاده از موج رادیویی بود.

وقتی بنا شد از امکانات فرستنده های عراق برای تبلیغ استفاده شود، این یک حرکت ریسک مانند بود، امکان داشت تبعات منفی داشته باشد و عده ای بگویند ما داریم از امکانات بیگانه در تبلیغات خود استفاده می کنیم. در نتیجه ممکن بود این اقدام دامن امام را به این اتهام آلوده کند که ایشان به یک قدرت و جناح بیگانه وابسته شده اند. اینجا بود که ایشان بدون اجازه پدر پیشنهاد دادند که بهره گیری از موج رادیویی عراق آغاز شود. گفته شد که اگر این حرکت مورد استقبال واقع شد، جامعه ایرانی آن را پذیرفت و موفق بود، طبیعتا امام هم وقتی مطلع شد، از این حرکت موفق و تأثیرگذار حمایت خواهد کرد، اما اگر به دلایلی ناموفق بود و بنا بود به عنوان یک حرکت غیرموجه متوقف شود، دامن امام آلوده نمی شود؛ چون این اقدام بحق بدون اطلاع ایشان صورت گرفته و بحق ایشان از این مسئله مطلع و آگاه نبودند.

ممکن بود گاهی مسائلی از این قبیل به وجود بیاید. در رابطه با فعالیت های مبارزاتی انقلابی هم می دانیم که امام خط مشی مسلحانه را قبول نداشتند و با آن مخالف بودند. به همین دلیل ایشان هیچ گاه جمعیت فداییان اسلام را تأیید نکردند یا حرکت سیدجمال الدین اسدآبادی را که امر کرده بود ناصرالدین شاه را ترور کنند و میرزا رضای کرمانی از ایشان اجازه گرفته بود، تأیید نمی کردند. در دوره ای که نماینده ما در سفارت مصر آقای خسروشاهی بودند، اخوان المسلمین و گروه های جهادی مصری از ایشان سؤال کرده بودند که اگر امام و مقامات بلندپایه انقلاب اسلامی ایران اجازه دهند، برای ما این امکان وجود دارد که ولیعهد و مادرش را که سالی یک مرتبه سر قبر محمدرضا پهلوی می آیند، در قاهره ترور کنیم.

آقای خسروشاهی خدمت امام رفته و گفته بودند چنین سؤالی را از ما پرسیده اند، آیا شما اجازه می دهید؟ امام قویا منع کرده و گفته بودند به چه حقی این کار  انجام شود؟ این نظر نشان دهنده مشی امام در مبارزه و روش ایشان در فعالیت های سیاسی بود، اما حاج آقامصطفی گاهی متفاوت با این نظر امام، اجازه می داد ما دوستانی که در نجف بودیم، فعالیت های مسلحانه داشته باشیم؛ یعنی حداقل آشنایی با سلاح و مواد انفجاری پیدا کنیم. همین طور ایشان گروه های جهادی را که آن موقع فعالیت های مسلحانه داشتند، می پذیرفت و با آنها ارتباط داشت.

البته خود حاج آقامصطفی یک فقیه صاحب نظر و مجتهد مسلم بود و این مشی متفاوت را با پدرش داشت. ایشان ارتباطاتی با گروه های مختلف سیاسی داشت، رابط مطمئنی بین جناح های مختلف داخل و خارج ایران با پدر بود و اطلاعات را در اختیار پدر قرار می داد. نکته دیگر اینکه امام در پرداخت هزینه هایی که دوستان فعال و مبارزی که در عراق بودند نیاز داشتند، احتیاط می کردند، اما حاج آقامصطفی این نقیصه را جبران می کرد و با وجوهاتی که گاهی در اختیار داشت، نیازهای دوستان را تأمین می کرد.

  به نظر شما با توجه به اینکه امام خمینی و سیدمصطفی خمینی هر دو فقهای صاحب نظری بودند، ریشه این اختلاف نظر آنها در زمینه مبارزه مسلحانه چه بود؟

نمی خواهم بگویم حاج آقامصطفی در اقدامات مسلحانه ای که ممکن بود صورت بگیرد، آمر بوده است. در فضایی که آن موقع برای اپوزیسیون داخل و خارج وجود داشت، ایشان نمی خواست یکسری تحرکات را که می توانست رژیم را در بعضی نقشه ها و برنامه هایش ناکام کند، منع کند. من در این زمینه که ایشان آمر باشد یا حرکتی را دستور دهد، اطلاعی ندارم.

  اختلاف نظرهای دیگری در زمینه فعالیت های مذهبی، سیاسی یا مبارزه بین ایشان و امام نبود؟

نخیر. چیزی غیر از این نبود.

  پس از درگذشت حاج آقامصطفی سیداحمد خمینی چقدر توانست جای او را برای امام خمینی پر کند و نقش برادر را در مبارزه و انقلاب ادامه دهد؟

 خیلی بهتر از مرحوم حاج آقامصطفی. این نقش را ایفا کرد. مرحوم حاج آقامصطفی از نظر علمی و موقعیت های حوزوی و فقاهتی می توانست به عنوان یک چهره برجسته علمی، در کنار پدر بدرخشد و برای امام افتخاری بود که فرزند برجسته ای از نظر موقعیت های علمی و اجتهادی دارند که می تواند در آینده، بالقوه موقعیت خیلی بالایی داشته باشد.

با این حال در تحرکات بعدی امام از هجرت شان از نجف به کویت، بعد به پاریس و بعد به ایران، اگر مرحوم حاج آقامصطفی در حیات بود، چه بسا به دلیل اشتغالات و درگیری های علمی، این قدرت تحرک را نمی داشت که آن طور عمل کند که مرحوم حاج احمدآقا به عنوان یک نیروی توانمند و یک سپر توانا در کنار امام قرار داشت. مرحوم حاج احمدآقا در پرتو تجربیاتی که در ایران آموخته بود، ارتباطاتی که با محافل مختلف سیاسی و روشنفکری در ایران داشت، کادرسازی هایی که داشت، کانون هایی که ایجاد کرده بود و عناصری را به عنوان یک تشکل زیرزمینی موفق در امر مبارزه در کنار یاران حضرت امام در ایران و بعد که به عراق آمد، در عراق ایجاد کرده بود، با مطالعاتی که در زمینه های مختلف داشت و آشنایی با نوآوری ها، عنصر متفاوتی بود که در کنار پدر قرار گرفت.

البته او با یک تشنگی و علاقه فوق العاده سعی می کرد در کنار امام، از امام فرابگیرد و راه انتخاب کند. بعد از شهادت مرحوم حاج آقامصطفی، به بیت امام هم نظم و نسقی داده بود. ایشان کانونی ایجاد کرد که دوستان با بینش جدید و متد نوینی سعی کنند در کنار امام و با اشتغال به فعالیت های مبارزاتی و علمی در نجف حضور پیدا کنند. ایشان با تیزبینی و هوشمندی درباره گروه هایی که مراجعه می کردند، قضاوت و سعی می کرد در قضاوت خود هم عجله نکند. هیچ گروهی را نمی رنجاند و با هیچ گروهی هم عقد برادری نمی بست. سعی می کرد همه را با یک شیوه منطقی و معقول نگه دارد، از همه پتانسیل ها و توانمندی ها استفاده می کرد، همه استعدادها را به کار می گرفت و به همین دلیل در جریان هجرت امام به عنوان یک مشاور و یاور بسیار نیرومند در کنار امام درخشید.

در پاریس اجازه نداد امام برای یک جریان، گروه یا طیف مصادره شود و در عین حال سعی کرد از همه توانمندی ها و استعدادهایی که در آنجا وجود داشت، در راه پیشبرد اهداف و آرمان های پدر استفاده کند. مثل یک پروانه دور پدر می چرخید و واله و شیدای او بود. بهترین و زیباترین پاداشی که گرفت، تعبیراتی بود که امام درباره او به کار برد که بسیار زیبا و حق شناسانه بود. امام نگرانی هایی داشت که مخالفان امام از او انتقام بگیرند و پیشاپیش به او هشدار داده بود. او را تزکیه کرده بود؛ یعنی می توان گفت مرحوم حاج احمدآقا در کنار امام، یک دوران عرفان عملی و عرفان واقعی و حقیقی را آموخت و درک کرد. البته استعداد پذیرش عرفان نظری را هم داشت، چه بسا مطالعاتی هم در این زمینه داشت و با امام مباحثی را دنبال می کردند.

 پس از انقلاب، زمانی که امام تشخیص داده بودند و بعد از انتخابات اول ریاست جمهوری و جریاناتی که در کشور اتفاق افتاد، دورانی را با بی طرفی کامل و با خیرخواهی نسبت به همه جریان ها و طیف ها نظر بدهند و عمل کنند. مرحوم حاج احمدآقا هم دقیقا همین روش را داشت؛ سعی می کرد با همه گروه ها و جریان ها در ارتباط باشد و طوری رفتار کند که راز هیچ کدام را به هیچ کس منتقل نکند و با صداقت کامل، وفای به عهد کامل و امانت داری کامل با همه جریان ها ارتباط برقرار کند، به نفع پدر عمل کند و در پیشبرد راه و آرمان پدر موفق باشد. امام هم این ویژگی ها را در احمدآقا به زیبایی درک می کردند. ممکن بود طیفی در درون حزب جمهوری اسلامی ایران از موضع گیری های حاج احمدآقا نسبت به یک طیف آزرده باشند، طیف مقابل یا جریان بنی صدر یا جریان نهضت آزادی هم ممکن بود درباره برخورد حاج احمدآقا با گروه ها و طیف های دیگر نظرات متفاوتی داشته باشند.

همه اینها را تحمل می کرد و همه تبعات منفی، آزردگی ها، گلایه ها و چه بسا طعنه ها را به جان می خرید، ولی درنهایت آنچه برایش اهمیت داشت، رضایت پدر و عمل به تشخیص پدر بود، پدر تشخیص داده بود که باید بی طرف بود، بی طرف می ماند، پدر تشخیص داده بود که باید فداکاری، ازخودگذشتگی و سکوت کرد، سکوت می کرد. بعد از رحلت امام نیز در جریان رحلت، حاج احمدآقا زیباترین حرکت ممکن را در مسیر آرمان پدر انجام داد. دکترین پدر ولایت فقیه و حکومت اسلامی بود و او در تحکیم این دکترین و در تحقق تعیین شایسته ولی فقیه بعد از پدر بیشترین فداکاری را کرد و بعد از اینکه ولی فقیه تعیین شد، صادقانه خودش را عرضه کرد، خودش را به عنوان یک خادم و پیرو مطرح کرد و آنچه را در اختیار داشت، در اختیار ولی فقیه بعدی قرار داد، حتی منزل موروثی ای را که از پدر مانده بود. منزل امام در قم به عنوان یک مرکز فرهنگی، یک مرکز بزرگ اجتماعی و یک مرکز بزرگ حکومتی مطرح بود. این منزل موروثی بود و به صورت ارث به احمدآقا و خواهرانش رسیده بود.

حاج احمدآقا خواهران را راضی کرد که این منزل را در اختیار ولی فقیه زمان قرار دهند آن را به مقام معظم رهبری منتقل کرد و با کمال پاک دستی و امانت داری زندگی کرد. امام در دوران مرجعیت و زعامت شان چه بسا در تمام تاریخ تشیع، از متمکن ترین و صاحب اختیارترین مراجع و از شخصیت های بلندپایه مرجعیت بود. ایشان فقیهی جامع الشرایط و مرجعی بود علی الاطلاق. جهان تشیع قبولش کرده بود و سیل وجوهات به طرف امام جاری بود. در کنار آن، امکانات دیگری هم وجود داشت که امام می توانست به عنوان یک رهبر و پیشوای علی الاطلاق از آنها استفاده کند.

وقتی که امام از دنیا رفتند، آنچه در اختیار امام بود؛ شامل وجوهات، حساب های بانکی مربوط به امام، نقدینگی ها اعم از ریالی و ارزی، و اموال دیگری که مربوط به رهبری امام بود، در اختیار حاج احمدآقا قرار گرفته بود. احمدآقا ظرف ٢٤ ساعت تمامی آنچه را در اختیار داشت، به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم واگذار کرد که رهبرشان آقای فاضل لنکرانی و سایر بزرگانی بودند که در حد مرجعیت بودند. ایشان تمام وجوه را منتقل کرد؛ یعنی بعد از ٢٤ ساعت حاج احمدآقا به طلبه ای تبدیل شد که هیچ چیز ندارد، می تواند از مسیر حوزه ارتزاق کند و برایش شهریه تعیین کنند. این برای ما بزرگ ترین درس است که جانشین پیشوایی که در آن حد از تمکن، اقتدار و توانایی مالی بوده، خودش را به حق در این جایگاه قرار دهد. بعد از آن هم ایشان اوامری را که رهبری داشتند، می پذیرفت. به دستور آقا، ایشان تولیت آستان پدرش را پذیرفت و در مسیر بود.

حاج احمدآقا در اواخر عمر، خودش را در شرایطی قرار داد که کاملا پالایش شد. سعی کرد خودش را از آنچه تصور می کرد آلودگی های سیاسی و اجتماعی است، پالوده و پاک کند، دورانی را به ریاضت می گذراند، از اجتماعات فاصله می گرفت، به دهاتی در اطراف شهرستان قم می رفت و در منطقه ای به صورت گمنام محل محقری را انتخاب و سعی می کرد در آنجا با حداقل ها زندگی اش را بگذراند. عبادت و نیایش می کرد، شب ها بیدار بود و با خدا راز و نیاز داشت و سعی می کرد آنچه را فکر می کند به عنوان ناشایستگی های اخلاقی و رفتاری در وجودش بوده پاک کند، خودش را پالوده کند و خودش را آماده ملاقات با حضرت حق کند. سعادتی که حاج احمدآقا در زندگی اش داشت این بود که در سفری که با مرحوم اخوی اش به سوریه و لبنان رفته بودند، با شخصیتی مواجه شدند که به او الهاماتی می شده است.

در نشستی که مرحوم حاج آقامصطفی، مرحوم حاج احمدآقا و آقای سیدمحمد بجنوردی بودند، این شخصیت به آنها نزدیک شده، ابتدا به حاج آقا مصطفی رو کرده، از ایشان مشخصاتی پرسیده، ظاهرا دست او را نگاه کرده و به او گفته بوده شما به هدفی که دارید نمی رسید و تا چند ماه دیگر از دنیا خواهید رفت. این برای حاج آقامصطفی خیلی گران بوده که یک نفر مرگ و ناکامی اش را در اهدافش پیشگویی کند. آن شخص درباره آقای بجنوردی هم پیش بینی ای کرده که پیش بینی بدی نبوده است و وقتی به حاج احمدآقا رسیده، به او گفته بوده تو به همه اهدافت می رسی و موفق خواهی شد؛ درواقع او همه موفقیت ها و پیروزی های بعدی او را در کنار امام پیش بینی کرده است.

آنها اعتنایی نمی کنند، اما وقتی ماجرای رحلت حاج آقامصطفی رخ می دهد، حاج احمدآقا به فکر فرو می رود که این شخص که بود که چنین پیش بینی ای کرد. خیلی هم دلش می خواست او را دوباره ببیند، اما دیگر نمی توانست. تا اینکه بعد از رحلت امام، حاج احمدآقا در سال پایانی حیاتش باخبر می شود که این شخص در جماران است. سراسیمه به تنهایی، بدون محافظ و راننده، خودش به سراغ این شخص می آید، لحظاتی با هم می نشینند و او به حاج احمدآقا می گوید تو عید امسال را درک نمی کنی؛ یعنی ایشان پنج، شش ماه قبل از رحلتش این پیش بینی را شنیده بود. این برای انسان موفقی که در زندگی یار و یاور پدرش بود، سعادتی بود. پدر از او راضی بوده، عاشقانه خدمت کرده و به دور از هر آلودگی مادی و به دور از طمع ورزی به هر مال و منال و موقعیتی، خودش را به مقطعی رسانده که داشته خودش را پاک می کرده، بعد هم به او خبر داده اند که چند ماه دیگر از دنیا خواهی رفت تا کاملا خودش را برای آن روز آماده کند. درواقع خداوند این توفیق را به او داد که با آمادگی کامل به دیدار حق برود.

  بعد از انقلاب، نقش سیداحمد خمینی در بیت امام، به چه صورت و در چه حد بود؟ گفته می شود بعضی تصمیمات را او می گرفته ولی تلقی و تصور این بوده که اینها تصمیمات امام است.

اینها دروغ است. وقتی شما نامه های امام خمینی را درباره ایشان بخوانید، می بینید که پاسخ همه اینها داده شده است.

  مثلا اعضای نهضت آزادی می گویند نامه امام درباره نهضت آزادی را سیداحمد خمینی نوشته است.

من از این موضوع اطلاع ندارم.

  نمونه دیگر این است که گفته می شود او در عزل آقای منتظری نقش داشته است. این موضوع تا چه حد درست است؟

کاملا عکس است. حاج احمدآقا در حل مسئله امام و آقای منتظری خیلی تلاش می کرد تا موضوع به یک سامانی برسد که آقای منتظری امام را درک کنند، ولی متأسفانه موضوع به نتایج دیگری انجامید. تا قبل از تصمیم امام و قبل از اعلام نظر نهایی حضرت امام، مرحوم حاج احمدآقا خیلی اصرار داشت آقای منتظری را متقاعد کند که نظر امام را بپذیرند و شرایطی پیش نیاید که عکس العمل و حساسیتی برانگیخته شود، ولی متأسفانه موضوع به جایی رسید که امام ناگزیر از تصمیم گیری شدند و تصمیمی اتخاذ کردند که به جریان انزوای آقای منتظری انجامید.

البته امام در پایان مایل بودند آقای منتظری به عنوان یک شخصیت علمی و آکادمیک در حوزه منشأ اثر باشند، تدریس کنند و از وجودشان استفاده شود، اما شرایط دیگری پیش آمد. به هرحال بعد از اینکه امام اعلام نظر کردند، حاج احمدآقا در کنار پدر قرار گرفت. ایشان برای تثبیت نظر امام و نتیجه ای که امام مایل بودند گرفته شود، همت و تلاش کرد، البته با رعایت خیلی از موازین اخلاقی؛ ایشان اهانت به آقای منتظری را لازم، واجب و ضروری نمی دانست، بلکه جایز نمی دانست. دلش می خواست همان طور که امام نهایتا نظرشان این بود که از شخصیت آقای منتظری به عنوان یک شخصیت علمی و حوزوی استفاده شود، این فضا به وجود بیاید.

 در رابطه با نهضت آزادی هم مطمئنم حاج احمدآقا بدون نظر و اجازه امام هیچ تصمیمی نگرفته و هیچ اقدامی نکرده است. من شرعا نمی توانم چنین چیزی را قبول کنم که ایشان را متهم کنند نظری را تحمیل کرده یا نظری را از طرف امام ابراز کرده است. البته درباره این موضوع دو مقوله وجود دارد؛ یک مقوله احترام و حرمت به بنیان گذاران نهضت آزادی است؛ مثل مرحوم آقای طالقانی، مرحوم آقای بازرگان، مرحوم آقای سحابی و کسانی که در این ردیف بودند و یک موضوع خط مشی یک جریان سیاسی به صورت حزب و تشکیلات نهضت آزادی است.

مطمئنا هم امام و هم مرحوم حاج احمدآقا نسبت به شخصیت این افراد حرمت گذار بودند. حتی من یادم هست اواخر حیات حضرت امام، روزی در بیت ایشان بودم که مرحوم آقای بازرگان، مرحوم آقای سحابی و مرحوم آقای صدر حاج سیدجوادی خدمت امام رسیدند و با حرمت و ادای احترام با آنها رفتار می شد. هم حاج احمدآقا آنجا حضور داشتند، هم اصحاب دفتر بودند، هم خود حضرت امام هم لطف داشتند و آنها را پذیرفته بودند. طبیعتا آقایان اگر نظر یا انتقادی هم داشتند، خیلی راحت مطرح می کردند و پاسخ هم می شنیدند.

یا مثلا تسلیتی که مقام معظم رهبری بعد از رحلت مرحوم آقای بازرگان، به آقای سحابی فرستادند، نظر و احترام ایشان به شخصیت معنوی و شخصیت تأثیرگذار چنین بزرگانی در زمان حیاتشان را هم نشان می دهد. ممکن است از نظر مشی سیاسی و تلقی آنها از مسائل اجتماعی و سیاسی زاویه ای وجود داشته باشد که به جای خودش محفوظ است، ولی حرمت و شخصیت این افراد همیشه محفوظ بوده است. من یادم هست که بعد از رحلت حضرت امام، روزی مرحوم حاج احمدآقا به عیادت بیماری در بیمارستان دی رفته بودند و آنجا می شنوند که آقای بازرگان هم بستری هستند، به عیادت ایشان می روند، احوالشان را می پرسند و خیلی با صفا و لطف و صمیمیت با یکدیگر برخورد می کنند.

  جریان حلالیت خواهی سیداحمد خمینی از مهندس بازرگان هم همان موقع بوده است؟

 شاید. البته حلالیت خواهی را نمی دانم. به هرحال در دل جویی ممکن است تعابیری باشد که مثلا معذرت خواهی هم بشود. من دقیقا مضامینی را که ردوبدل شده، نمی دانم، ولی می دانم برخورد بسیار صمیمی و خیلی مغتنمی بود که آنجا برای ایشان به وجود آمد و لحظات طولانی هم نزد آقای بازرگان نشستند و درددل کردند. طبیعتا در این مجال ها تعابیر خوشایندی وجود دارد. یکی از این تعابیر ممکن است این باشد که اگر در گذشته چیزی بوده، بگذریم.

  درباره رابطه سیداحمد خمینی با مجمع روحانیون مبارز هم بحث هایی بوده مبنی بر اینکه ممکن است این مشی ایشان باعث شود بیت امام از بی طرفی در مسائل دور شود.

 البته امام در مقاطعی تشخیص می دادند که در برخی جریان ها تندروی هایی وجود دارد و برای کنترل آنها تدابیری می اندیشیدند. ایشان به این نتیجه رسیده بودند که جریان حزب جمهوری اسلامی ایران دارد به مسیری می رود که شاید اگر بزرگان و شخصیت های منزه و پاک سرشت در جریان حزب جمهوری اسلامی آسیب نبینند، بهتر باشد و برای مصون ماندن آن شخصیت ها و آن بزرگان تشخیص دادند که میان آن بزرگان و حزب فاصله ای گرفته شود، طبیعتا حزب رو به افول رفت و تعلیق شد.

در جریان جامعه روحانیت مبارز هم امام با گلایه هایی مواجه شدند که بعضی از دوستان عضو جامعه روحانیت مبارز به محضرشان رساندند و پیشنهاد آنها را شنیدند که برای مصون ماندن از تبعات خط سیر یک جریان، خوب است تشکل دیگری به وجود بیاید که این تشکل نوعی کنترل کننده یا دربرگیرنده جریاناتی باشد که الان از جامعه روحانیت مبارز فاصله گرفته اند. وقتی این مسائل مطرح می شود، امام هم با منطق روبه رو می شوند و می پذیرند تشکل جدیدی هم در کنار جامعه روحانیت باشد، بدون اینکه بخواهند جامعه روحانیت را تخطئه کنند، بلکه مکمل هم باشند و به این ترتیب حاج احمدآقا که همیشه رابط بین همه جریانات با امام بوده، در مسیر این جریان هم قرار می گیرد.

  یعنی ارتباط بیشتری بین سیداحمد خمینی و مجمع روحانیون مبارز وجود نداشت؟

با بعضی از اعضایش چرا، اما این به آن معنا نبود که ایشان نسبت به عناصر دیگری در جامعه روحانیت بی حرمتی کند یا با آنها فاصله داشته باشد.

در جامعه روحانیت مبارز هم شخصیت های ارجمندی مثل مقام معظم رهبری، آیت الله هاشمی رفسنجانی و مرحوم آیت الله مهدوی کنی حضور داشتند که اشخاص محترمی بودند و مرحوم حاج احمدآقا با آنها روابطی خیلی گرم و صمیمی  داشت، اما ممکن بود در بدنه جامعه روحانیت، تفکرات و سلیقه هایی وجود داشته باشد که عامل دفع برخی از نیروهای وفادار به انقلاب و نظام باشد. به همین دلیل تشخیص داده شد این حرکت صورت بگیرد وگرنه مرحوم حاج احمدآقا همان علاقه ای را که به آقای خویینی ها داشت، به مقام معظم رهبری هم داشت، همان علاقه ای را که به آقای خاتمی داشت، نسبت به آقای هاشمی رفسنجانی هم داشت، همان اعتقاد و علاقه ای که آن موقع به آقای کروبی داشت، نسبت به آیت الله مهدوی کنی یا آیت الله امامی کاشانی هم داشت. به هرحال اینها نشان نمی دهد که حاج احمدآقا جریانی را طرد کرده یا به جریانی پیوسته و آن را جذب کرده است. اما موضوع این بود که چه اشکالی دارد در مسیر تشخیص امام و برای اینکه عناصر درون نهضت و درون انقلاب امکان بالندگی و فعالیت سیاسی داشته باشند، تشکل های مختلفی باشد؟ اینها می توانند مکمل یکدیگر باشند.

  از نظر شما می توانیم این تعبیر را درست بدانیم که سیداحمد خمینی با خط امامی ها ارتباط داشتند و می توان گفت پدرخوانده آنها محسوب می شدند؟

 ایشان خدمت به پدرش را در این می دانست که همه را در خط پدرش تلقی کند و این تصور به جامعه القا نشود که عده ای در خط امام هستند و عده ای نیستند. او می خواست همه را در مسیر امام قرار دهد و همه را علاقه مند به امام می دانست، اما ممکن است جریانی را صمیمی تر، متعصب تر و حاضرتر در صحنه در کنار امام ببیند و جریانی آن طور باشند که اگر حادثه ای اتفاق افتاد، نشان بدهند که وفادار هستند و خواهند بود. به هرحال اینها واقعیاتی است و نمی خواهیم خدایی ناکرده بگوییم ایشان یک جریان را خط امامی تر و جریانی را ضد امام می دانست. نه، این طور نبود. ایشان همه را علاقه مند به امام می دانست و رسالتش این بود که همه را در کنار امام نگه دارد و عواطف همه را نسبت به امام جذب کند. ایشان می دانست که امام نسبت به همه علاقه دارد و خیرخواه همه است.

  درحال حاضر سیدحسن خمینی، فرزند سیداحمد خمینی، در معادلات سیاسی چه نقش و جایگاهی دارد؟ آیا می توان گفت ایشان به طور کامل در اردوگاه اصلاح طلبان قرار دارند؟

من به دلیل اعتقادی که به باطن پاک امام و به خلوص راه امام دارم، معتقدم از تفضلات الهی برای امام این بود که یادگاران عزیز و ارجمندی را برای ایشان پدید آورد. مرحوم حاج احمدآقا به زیبایی راه پدر را ادامه داد، اعتبار راه و مسیر پدر را حفظ کرد و حتی آن را اعتلا بخشید با شیوه تعاملش در جامعه، وفاداری اش به دکترین امام که ولایت فقیه بود و او واقعا به این دکترین وفادار بود و از تقویت کنندگان جدی ولایت بعد از پدر بود.

 سرنوشت حاج احمدآقا این بود که از دنیا بروند. خداوند فرزندانی به ایشان داده بود؛ سه فرزند که یکی از دیگری بهتر. همه شان شایسته، پاک نهاد، بااستعداد و برخوردار از سلامت نفس و سلامت جسم هستند. همه این فرزندان از نجابت و صفای واقعی و از ادب و طمأنینه عجیبی نسبت به یکدیگر برخوردارند؛ برادرها حرمت حاج حسن آقا را خیلی خوب نگه می دارند. برادرها می توانند از نظر مطالعات در بعضی مسائل در ردیف ایشان باشند، ولی خودشان را شاگرد برادر می دانند، از تقویت کنندگان و تقریرکنندگان درس برادر هستند.

با اصراری که حاج  احمدآقا در تربیت درست و آزاد و شاداب بارآوردن فرزند داشت و همان طور که خودش در دوران زندگی اش شاداب بود؛ ورزش و تلاش می کرد، تحرک داشت و در برخوردهایش صمیمیت خاصی داشت، دلش می خواست بچه هایش هم همین طور باشند و انصافا هم همین طور شدند. به ویژه حسن آقا که فرزند رشید دوران خودش بود. ایشان در جشن عمامه گذاری فرزندش حالت ویژه ای داشت؛ یک حالت شادابی و شیدایی داشت. من این افتخار را داشتم که در آن جشن حضور داشتم و افتخار عمامه گذاری ایشان را هم آیت الله سلطانی طباطبایی (پدربزرگ مادری سیدحسن خمینی) داشت.

آیت الله سلطانی طباطبایی شخصیت وارسته و ارجمندی بود که قدرش دانسته نشد، قدر ایشان را فقط امام می دانست. بعضی متوجه شده بودند که امام به ایشان فوق العاده احترام می گذارد، بعد نه اینکه رشک و حسادتی باشد، بلکه بیشتر از روی تعجب در این باره سؤال کرده بودند و ایشان پاسخ گفته بودند «و ما ادراک ماالسلطانی؟ » یعنی شما نمی دانید سلطانی کیست؛ گوهری است ناشناخته. بعد از پیروزی انقلاب که امام به عنوان رهبر انقلاب تلقی شدند و زمام امر انقلاب و اداره کشور بر عهده ایشان قرار گرفت، ایشان به عنوان یک ولی فقیه می باید در امور تصرف می کرد. در این زمان امام به عنوان احتیاط برای آقای سلطانی پیغام می فرستند که شما به من اجازه امر ولایی بدهید. یعنی در ذهن امام این می آید که ممکن است آقای سلطانی اعلم باشد و شرط احتیاط این است که امام از یک ولی فقیه مطمئن و مرجعی که فقیه علی الاطلاق جامع الشرایط است، اجازه داشته باشد. پس با اینکه خودش هم در همان مقام است و به عنوان یک ولی فقیه جامع الشرایط مطرح است، مع ذلک برای احتیاط به آقای سلطانی پیغام می دهد که شما به من اجازه تصرف ولایی بدهید تا من از طرف فقیهی که به او اعتماد دارم، اجازه تصرف داشته باشم.

آقای سلطانی امام را می شناخت و قبول داشت، علم و اجتهاد امام را قبول داشت، شاید اعلمیت امام را هم قبول داشت و با آن تواضع و فروتنی ای که ایشان داشت، برایش گران بود چنین خواسته ای را اجابت کند و بپذیرد. ایشان به حرمت امام امتناع می کند و با تأکید و اصرار دوباره امام، ناگزیر اجازه می دهد. می خواهم بگویم آیت الله سلطانی در کنار امام و در حضور امام در این حد از اهمیت بود. آقای سلطانی فرزندان برجسته ای داشت که همه در رشته های مختلفی صاحب نظر بودند و شایستگی هایی داشتند، اما هیچ کدام از آنها روحانی نشدند؛ گرچه شایستگی هایی داشتند، معمم نشدند. ایشان آرزو داشت از تبارشان یک روحانی وجود داشته باشد و به هر حال راهشان را ادامه دهد. وقتی ایشان تصمیم حاج احمدآقا را بر طلبه شدن فرزندانش می شنود، استقبال می کند و حاج حسن آقا در دوران قبل از معمم شدن در قم به منزل آقای سلطانی می رود، در آنجا اتاقی در اختیارش قرار می گیرد و تحصیلاتش را آغاز می کند.

البته ایشان به دبیرستان هم رفته بودند، اطلاع ندارم دیپلم هم گرفته بودند یا خیر، اما به هر حال تحصیلات حوزوی را در سایه پدربزرگ شان آیت الله سلطانی که شخصیت جامع علمی حوزوی بود و از هر جهت در حد بسیار عالی اخلاقی و آرمانی و عرفانی منزه بوده است، آغاز می کند و با نظارت دقیق و دلسوزی ویژه پدربزرگ خیلی خوب درس هایش را می خواند، پایه هایش را قوی و محکم می کند، سطوحش را به انجام می رساند و دانش آموخته‎ای می شود که در بهترین بستر و در بهترین شرایط، دانشی را فراگرفته و پایه های علمی خودش را تقویت کرده است. درکنارداشتن چنین پدربزرگی، روشن بینی های دایی ها و روشن بینی های مادرش هم نقش داشته است؛ چون مادرش فردی با ضریب هوشی بسیار بالاست که سال های متمادی توفیق مجالست و حضور در کنار امام را داشته و از محضر امام استفاده می کرده است، فلسفه خوانده، از امام درس فلسفه، عرفان و معرفت گرفته، رشد کرده و خودش به مراتب عالیه تحصیلی در فلسفه رسیده است. ایشان الان دکترای فلسفه دارد و مدرس است.

با داشتن چنین مادری، با تربیت سالمی در دامان این مادر، با آموزه های روشن اجتماعی هم دایی ها و هم مادرش به حاج حسن آقا کمک می کردند و او در این بستر رشد و معنویت، روزبه روز ارتقای علمی پیدا کرده است. ایشان مطالعات متفرقه هم داشته، به ویژه علاقه شدیدی به تاریخ داشته و مسائل ریشه ای، تحلیلی و بنیادی تاریخی را مطالعه کرده و به اعتقاد من حاج حسن آقا می تواند یک مجتهد در امر تاریخ تلقی شود. من خاطرم هست ایشان همه آثار مرحوم باستانی پاریزی را با دقت خوانده بود و خیلی دوست داشت آقای باستانی پاریزی را ببیند. یک روز من آقای باستانی پاریزی را به دفتر ایشان بردم، ساعت ها نشستند با هم صفا کردند. نوبت بعد آقای باستانی از حاج حسن آقا دعوت کرد و حاج حسن آقا به منزل او رفت و ساعت ها نشستند. ایشان آثار شخصیت های دیگری را هم که در امر تاریخ صاحب نظر بودند، مطالعه می کرد و نشست هایی با آنها داشت.

 یکی از آرزوهای من این بود که این یادگار ارجمند و عزیز امام حتما یکی- دو زبان خارجی را بیاموزد. من اصرار داشتم ایشان زبان بخوانند. خوشبختانه ایشان پذیرفت و زبان انگلیسی را هم در همنشینی با همسر ارجمندش که او هم لیسانس زبان انگلیسی دارد، با ایشان خواند و هم در شرایط خوب دیگری که ایجاد شد؛ با استقبال سفیر ما که به امام علاقه مند و ارادتمند بود، برای ایشان در آفریقای جنوبی شرایط خیلی خوبی فراهم شد و ایشان توانست به مدت شش ماه در پانسیونی در سفارت، اقامت کند و کاملا به زبان مسلط شود. حالا مهارت ایشان در حدی است که می تواند راحت مکالمه کند، کنفرانس دهد و کتاب های علمی انگلیسی را به راحتی بخواند. عربیِ علمی را هم که در حوزه به خوبی آموخته اند، اما نمی دانم برای یادگیری عربی محاوره ای هم تلاش کرده اند یا نه.

حاج حسن آقا پایه های علمی اش را محکم کرده و در چند درس مهم خارج حوزه هم شرکت کرده است. تا جایی که من می دانم ایشان شاگرد حضرات آیات وحید خراسانی و سیدعلی محقق داماد بوده اند و احتمالا در درس های دیگری هم حضور داشته اند و به عنوان شاگردی برجسته، مورد احترام مدرسان شان هم بوده اند. خود ایشان به مرحله ای رسیده که الان صلاحیت گفتن درس خارج را دارد؛ یعنی به مرحله ای از دانش و علم رسیده که ما اصطلاحا به آن اجتهاد می گوییم. در گذشته می گفتند اگر کسی «کفایه» یا «مکاسب» را خوب درس بگوید، مجتهد است. ایشان نه تنها در تدریس «کفایه»، «مکاسب» و «سطوح» دوره هایی را گذرانده، بلکه این آمادگی را داشته درس خارج هم بگوید و درحال حاضر درس خارج ایشان یکی از مطرح ترین درس های خارج حوزه است. علت آن هم این است که ایشان شاگردان زیادی دارد. البته حرمت مراجع و مدرسین برجسته را نگه می دارد و حوزه درسی را هنوز در مدرسه دارالشفا قرار داده اند. مدرس مدرسه دارالشفا است و نزدیک به ٢٠٠ نفر شاگرد دارد که از شاگردان ممتاز هستند.

در کنار این مباحث، ایشان علاقه زیادی هم به مباحث تاریخی و کلامی داشته اند و کار جالب و ماندگاری را که مرحوم سیدمهدی روحانی انجام داده، ولی ناقص مانده بود، با صرف سال ها وقت، با دقت و درایت خاصی که داشتند و با کمک تیمی آن را در قالب یک مجموعه کامل کردند که «دایره المعارف فرق اسلامی» است. ایشان برای این کار فوق العاده زحمت کشید.

یعنی اگر مرحوم سیدمهدی روحانی یک ششم آن مجموعه را تدوین کرده بود، ایشان شش برابر کار کردند و آن را کامل و جامع کردند. این کار در سه جلد عرضه شد و در چاپ اول، برنده جایزه کتاب سال شد که ایشان گرفتار بودند و جایزه را اخوی شان گرفتند. این جایزه هم برای علاقه مندان و هم برای ما که ناشر آثار ایشان بودیم، افتخاری بود. ایشان گاه گاهی مقالات خوبی می نویسد؛ مثلا در سالگرد رحلت مرحوم آیت الله سلطانی ایشان شرح بسیار زیبایی از هم نشینی با ایشان، استفاده از محضر آقای سلطانی و بیان خصلت های معنوی و فضایل اخلاقی و آرمانی آن مرحوم نوشته بود که مقاله ماندگاری است.

آثار دیگری هم از ایشان چاپ شده است. مقالاتی که ایشان تا به حال نوشته اند، عبارت اند از: «انقلاب امام خمینی در گام سوم»، «مبانی تنظیم خانواده و کنترل جمعیت از دیدگاه فقه و حدیث»، «تبیین مستندات فتوای امام خمینی در مسئله استظلال»، «شبهه عباییه و آرای اصولی امام خمینی در زمینه قاعده استصحاب»، «اصل شرطیت قدرت در تکالیف و تأثیر آن بر اندیشه سیاسی امام خمینی»، «تفاوت مطلق و عام از دیدگاه آخوند خراسانی و امام خمینی»، «نظری بر نقدهای شهید سیدمصطفی خمینی بر مقدمات پاسخ ابداعی امام خمینی به مسئله ضد»، «خطابات قانونیه»، «کلمه توحید از منظر اصولیین و امام خمینی»، «نگاهی دیگر به شرح منظومه از منظر تقریرات فلسفه امام خمینی» و «نقد و تحلیل شبهه ابن کمونه از منظر تقریرات شرح منظومه امام خمینی». اینها مقالات تخصصی است که ایشان نوشته و بیانگر سطح علمی ایشان است. «آیین مسلمانی» از دست نوشته های ایشان است. اثر دیگرشان «دلیل راه» است که نوشتاری بود به مناسبت ماه رمضان که هم پاورقی شد و هم بعدا چاپ های متعدد شد.

از دیگر دست نوشته های ایشان عبارت است از: «خاطرات حجت الاسلام سیدحسن خمینی از آخرین روزهای امام (ره)، «در رثای همسر مکرمه حضرت امام (ره) »، «در رثای آیت الله سلطانی طباطبایی» و «نامه یادگار امام به رئیس صدا و سیما (١٣٨٨) » که این نامه تبیین راه امام بود و اینکه خوب است این طور عمل شود که البته دوستان کمی برآشفتند و خوب برخورد نکردند. «در سوگ فقیه مجاهد؛ یادداشت حجت الاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی به مناسبت اربعین آیت الله طاهری»، «به سوی جامعه اخلاقی؛ مقدمه حجت الاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی بر کتاب «انقلاب اخلاقی، راهی به رهایی»»، «شور و شناخت (یادداشتی از حجت الاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی درباره هشت خصوصیت استاد شهید مرتضی مطهری) » و «شیخ عصر عسرت و غربت (در رثای حجت الاسلام والمسلمین محمدحسین شریعتی) » نیز از دیگر نوشته های ایشان است. «فرهنگ جامع فرق اسلامی» هم از کتاب های ایشان است که به آن اشاره کردم و برنده جایزه کتاب سال شد. ویراست سوم این کتاب با اصلاحات و اضافات بسیار زیاد آماده عرضه است. «آیین مسلمانی»، «دلیل راه»، «ده مقاله» و «مبانی فقهی تنظیم خانواده» هم دیگر کتاب هایی است که ایشان تدوین کرده است.

 ایشان یک جوان حدودا ٤٠ساله است که درس خارج می گوید، مجتهد مسلم است، تحقیقاتش در زمینه هایی است که اشاره کردم و با نوآوری هایش، آشنایی اش با زبان خارجی و تحقیقاتش در زمینه مسائل تاریخی، عنصری است که بحق یادگار شایسته ای برای آن بزرگوار است. خوشبختانه ایشان مورد احترام و علاقه مقام معظم رهبری هم هست؛ یعنی آقا نسبت به ایشان فوق العاده علاقه مند هستند. به دلیل همین وارستگی ها، ویژگی ها، کارآمدی ها و توانمندی های علمی و فراگیری های مختلف در علوم گوناگون در حال حاضر ایشان به عنوان یک شخصیت برجسته مطرح هستند و یکی از بزرگان بحق به ایشان گفت «علامه». ایشان در این سنین این همه دستاورد، موقعیت علمی و شاگردان برجسته دارند.

بنابراین می توانند به عنوان کسی که جامعیت ویژه دارند، بحق علامه تلقی شوند و ما برای ایشان آینده بسیار درخشانی را امید و انتظار داریم. ایشان با تواضعی که دارد، برای بزرگان احترام بسیاری قایل است، همه طیف ها را فرزندان انقلاب می داند و به همه احترام می گذارد، همه گروه ها را به راحتی و با صمیمیت می پذیرد و یکسان به آنها ادب و احترام می ورزد. این جامعیت و این ویژگی که در حضرت امام و در فرزندان امام بوده، الآن دارد در ایشان خلاصه و متبلور می شود. امیدواریم خداوند وجود ایشان را حفظ کند و با همین طمأنینه، ادب و تواضعی که نسبت به همه بزرگان و علاقه مندان به راه امام و انقلاب دارد، راهش را ادامه دهد و برای آینده یک ذخیره ارجمند و ارزشمند برای نظام و انقلاب بماند.

 درباره نقش سیدحسن خمینی در معادلات سیاسی، آیا می توان گفت او به اصلاح طلبان نزدیک تر است و در این گروه جای دارد؟

ایشان بحق اصرار دارد فراجناحی باشد. به همه کسانی که در مسیر انقلاب خدمتی کرده اند و نقشی داشته اند، ادای احترام می کند و از کم توجهی یا بی حرمتی و جفایی که به برخی شخصیت های خدمت گزار سابق انقلاب می شود، متأثر است و بدون اینکه بخواهد موضعی بگیرد و اعتراضی نسبت به یک قضاوت و یک تصمیم داشته باشد، سعی می کند فراتر از هر جریان و جناحی، حرمت گزار حیثیت، شخصیت و کرامت همه انسان ها باشد.

 اخبار  سیاسی  -  شرق 

جدید ترین مطالب سایت